Bezpieczeństwo surowcowe Polski i Europy zaczyna się w systemie zbiórki i przetwarzania
Opracowanie: Mariusz Pleban, doradca zarządu ZPGOZiR
Opublikowany 16 lipca 2026 r. raport Międzynarodowej Agencji Energetycznej (IEA) „Global Critical Minerals Outlook 2026” potwierdza, że w ostatnich latach surowce krytyczne przesunęły się na sam front agendy bezpieczeństwa energetycznego, gospodarczego i narodowego. To już nie jest wyłącznie temat rynków i technologii, lecz kwestia stabilności państw i przemysłu; dostęp do surowca decyduje dziś o suwerenności przemysłowej. Dla systemu gospodarowania zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym oraz dla całej gospodarki obiegu zamkniętego oznacza to zmianę optyki o zasadniczym znaczeniu.
Koncentracja podaży stała się realnym ryzykiem
Raport pokazuje, że ceny wielu surowców krytycznych odbiły w 2025 i na początku 2026 r., a miedź osiągnęła historyczne maksima. Jednocześnie koncentracja przetwórstwa dalej rosła: w większości łańcuchów dostaw jeden kraj odpowiada za dominującą część zdolności rafinacyjnych. Najmocniej widać to w recyklingu baterii, gdzie Chiny dysponują ponad trzema czwartymi światowych zdolności wstępnego przetwarzania i około 90 proc. zdolności odzysku materiału.
IEA podkreśla, że w 2025 r. ryzyko koncentracji przestało być teoretyczne. Kolejne kontrole eksportowe — na pierwiastki ziem rzadkich, materiały bateryjne i grafit — pokazały, że niewielkie ilościowo surowce podpierają ogromną wartość gospodarczą. Według szacunków przywołanych w raporcie pełne wdrożenie restrykcji na ziemie rzadkie mogłoby zagrozić produkcji rzędu 6,5 bln USD rocznie, realizowanej poza krajem dominującego dostawcy — w motoryzacji, wysokich technologiach, obronności i energetyce.
Recykling jako rosnący filar bezpieczeństwa dostaw
W tym kontekście raport formułuje tezę, którą warto podkreślić: podaż wtórna z recyklingu może w nadchodzących latach niemal podwoić swój udział. Średnie wskaźniki recyklingu kluczowych surowców mogą wzrosnąć z około 10 proc. dziś do blisko 20 proc. w 2040 r. Miedź dobrze pokazuje skalę zjawiska — podaż wtórna, łącznie z bezpośrednim wykorzystaniem złomu, pokrywa już około 18 proc. popytu na ten metal, a przy wyższych wskaźnikach zbiórki mogłaby dostarczać ponad jedną trzecią światowego zapotrzebowania do 2050 r.
Raport zawiera przy tym istotne zastrzeżenie: recykling nie zastępuje wydobycia pierwotnego, lecz je uzupełnia i wzmacnia stabilność systemu. Recykling nie jest alternatywą dla surowców — jest ich drugim, coraz ważniejszym źródłem, którego znaczenie rośnie wraz z napięciami na rynkach pierwotnych.
Produkty w użyciu to zbiorniki surowców
Najważniejszy z naszej perspektywy jest jednak inny wniosek. IEA wskazuje, że wycofywanie z eksploatacji pierwszych generacji pojazdów elektrycznych i turbin wiatrowych utworzy istotny, nowy strumień materiału do recyklingu — w szczególności magnesów z metali ziem rzadkich. Podobnie w przypadku miedzi największym źródłem złomu pozostaje budownictwo, a najszybciej rosnącym — pojazdy elektryczne i magazyny energii. Wniosek jest jeden: surowce wtórne przyszłej dekady znajdują się dziś w naszych domach, firmach i sieciach.
W gospodarce obiegu zamkniętego produkty nie powinny być postrzegane wyłącznie przez pryzmat wartości użytkowej. Każdy sprzęt elektryczny, bateria, pojazd czy opakowanie jest jednocześnie zbiornikiem cennych surowców — miedzi, aluminium, stali, metali ziem rzadkich i surowców krytycznych. Wartość produktu nie kończy się w chwili jego sprzedaży ani nawet zakończenia użytkowania. Staje się on elementem krajowego i europejskiego zasobu materiałowego, który może wrócić do gospodarki.
Z tej perspektywy odpady nie są wyłącznie problemem środowiskowym, lecz także strategicznym zasobem gospodarczym. Skuteczny system zbiórki, przetwarzania i recyklingu decyduje nie tylko o realizacji celów środowiskowych, ale również o bezpieczeństwie surowcowym Polski i Unii Europejskiej, o ograniczeniu zależności od importu i o odporności europejskiego przemysłu. Ochrona i efektywne zagospodarowanie tych „miejskich złóż surowców” staje się elementem polityki przemysłowej, bezpieczeństwa ekonomicznego i konkurencyjności Europy.
Europejska słabość: przetwarzamy wstępnie, ale zbyt mało surowców odzyskujemy u siebie
Dane IEA ujawniają strukturalną słabość Europy. Poza Chinami to nasz kontynent ma największy udział we wstępnym przetwarzaniu baterii — około 10 proc. — lecz odpowiada za mniej niż 2 proc. światowych zdolności odzysku materiału. To luka między wstępnym przetwarzaniem a finalnym odzyskiem materiałów: Europa posiada relatywnie znaczące moce przygotowania zużytych baterii do recyklingu, ale nadal bardzo ograniczone zdolności odzyskiwania z nich właściwych surowców.
Unia Europejska zaczęła tę lukę domykać środkami regulacyjnymi. W marcu 2025 r. sklasyfikowała tzw. czarną masę z recyklingu baterii jako odpad niebezpieczny i zakazała jej eksportu poza kraje OECD. Raport wprost wskazuje przyczynę: „wyciek” tego materiału wynikał z braku krajowych zdolności odzysku, a nowa regulacja ma ograniczyć odpływ tego materiału poza obszar OECD i stworzyć silniejszy impuls do rozwoju europejskich mocy odzysku. To potwierdzenie tezy, którą Związek formułuje od początku działania — o rzeczywistym przetwarzaniu jako fundamencie efektywności systemu.
Wniosek dla polityki systemu ZSEiE
Raport IEA dostarcza niezależnego, ponadbranżowego uzasadnienia dla kierunku, który wskazujemy. Cele europejskie są już wyznaczone — akt o surowcach krytycznych zakłada między innymi pokrywanie części zapotrzebowania z recyklingu oraz progi ograniczające zależność od pojedynczego dostawcy. Ich realizacja nie będzie możliwa bez zweryfikowanych, rzeczywistych krajowych zdolności zbiórki i przetwarzania.
Bezpieczeństwo surowcowe nie zaczyna się zatem w odległej kopalni, lecz w decyzjach o tym, co dzieje się z produktem po zakończeniu jego użytkowania. Sprawny, szczelny i realnie przetwarzający system gospodarowania zużytym sprzętem to nie koszt środowiskowy, lecz inwestycja w niezależność surowcową Polski i Europy oraz w konkurencyjność ich przemysłu.
Źródło: International Energy Agency (IEA), „Global Critical Minerals Outlook 2026”, 16 lipca 2026. Publikacja na licencji CC BY 4.0.
Link do raportu: tutaj.